Cümle çeşitleri türleri konu anlatımı Türkçe

Melih Gezegen
Temmuz 27, 2017
cümletürleri

CÜMLE ÇEŞİTLERİ

Cümleler, kendini oluşturan sözcüklerin anlamlarına, cümlede bulundukları yerlere, türlerine göre değişik özellikler gösterirler. İşte bu özelliklere göre cümleler dörde ayrılır:

1. Yüklemin Türüne Göre Cümleler
2. Öğe Dizilişlerine Göre Cümleler
3. Anlamlarına Göre Cümleler
4. Yapılarına Göre Cümleler

1. YÜKLEMiN TÜRÜNE GÖRE CÜMLELER

Yüklemler iki tür kelimeden oluşur: fiiller ve isimler. Buna göre yüklemin türüne göre cümleler ikiye ayrılır:

A. Fiil Cümlesi: Yüklem olan kelime çekimlenmiş bir fiilse o cümle fiil cümlesidir.

Örnek: Soğuk günler artık geride kaldı.
Örnek: Bahar aylarında kırlara çıkarız.

B. İsim Cümlesi: Yüklem ek fiille(-ise, -imiş, -dir –idi) çekimlenmiş bir isim ya da isim soylu (zamir,adlaşmış sıfat, fiilimsi vb.) kelimeyse o cümle isim cümlesidir.

Örnek: Bu roman yazarın okuduğum ilk kitabıydı.
Örnek: Üzerindeki kazak güzeldi.
Örnek: En güzel mevsimdir bahar.

Uyarı: Fiilimsilerin yüklem olduğu cümleler isim cümlesidir.

Örnek:Amacı, okulu iyi bir dereceyle bitirmekti.

2. ÖĞE DİZİLİŞİNE GÖRE CÜMLELER

Türkçe‟de cümleyi oluşturan öğeler belli bir sırayla dizilir. En önemli öğe olan yüklemin yeri öğe dizilişine göre cümle türünü belirler. Öğe dizilişine göre cümleler ikiyer ayrılır:

A. Kurallı Cümle: Yüklemin sonda olduğu cümleler kurallı cümlelerdir.

Örnek: Burada eskiden çok güzel evler vardı.

Uyarı: Birden fazla yüklemi olan cümlelerde yüklemlerden birinin sonda olması kurallı cümle oluşturur.

Örnek: Anlamıyor beni, hatta dinlemiyor.

B. Devrik Cümle: Yüklemi sonda bulunmayan cümlelerdir.

Örnek: Anlıyorum senin demek istediğini.

Uyarı: Yüklemi söylenmemiş olmayan cümlelerdir. Bu tür cümlelerde yüklem paragrafın akışından ya da vurgudan anlaşılır. Eksiltili cümleler bazen cümleleri pratik gerekçelerle kısaltmak amacıyla, bazen de edebi amaçlarla kullanılırlar.

Örnek: – Nereye gidiyorsun?
– Okula… Eksiltili cümle, “gidiyorum” yüklemi düşmüş.

Örnek: Önümüzde göz alabildiğine bir kumsal… Eksiltili cümle, “uzanıyordu” yüklemi düşmüş.

3. ANLAMINA GÖRE CÜMLELER

Türkçe’de cümleler bildirdikleri anlama göre dörde ayrılır:

A. Olumlu Cümle: Yüklemin bildirdiği eylemin yapıldığını, gerçekleştiğini ya da gerçekleşebileceğini belirten cümleler olumludur. Dilimizdeki isim ve fiil soylu sözcüklerin hepsi olumludur. Bunlar bazı eklerle ya da sözcüklerle olumsuz biçime sokulur.

Örnek: O günler çok güzeldi. (olumlu isim cümlesi) Hep seni bekledim. (olumlu fiil cümlesi)
Örnek: Bugünlük bu kadar çalışma yeterli. Çiçekler bu sene de çok erken açtı.

B. Olumsuz Cümle: Yüklemin bildirdiği işin gerçekleşmediğini anlatan cümleler olumsuzdur. Olumlu fiil cümlesi…-ma/-me,-maz/-mez‟‟ ekleriyle, olumlu isim cümlesi yok, değil, ya da –sız/-siz ekleriyle olumsuz yapılır.

Örnek: Kapını çalan bendim. (olumlu isim cümlesi) , Kapını çalan ben değildim. (olumsuz isim cümlesi)
Örnek: Dışarıda birkaç kişi vardı. (olumlu isim cümlesi) , Dışarıda hiç kimse yoktu. (olumsuz isim cümlesi)
Örnek: O, çok güçlüydü. (olumlu isim cümlesi), O, çok güçsüzdü. (olumsuz isim cümlesi)
Örnek: Eve gelmiş. (olumlu fiil cümlesi), Eve gelmemiş. (olumsuz fiil cümlesi)

Uyarı: Biçimce olumsuz, anlamca olumlu cümleler de vardır.

Örnek: Tatile gitme istemiyor değil. (Tatile gitmek istiyor.)

Uyarı: Biçimce olumlu, anlamca olumsuz cümleler de vardır.

Örnek: Haydi, bu işi yapabilirsen yap. (Yapamazsın.) (Biçimce olumlu, anlamca olumsuz cümle)
Örnek: Ben seni unutabilir miyim hiç? (Unutamam.) (Biçimce olumlu, anlamca olumsuz)
Örnek: Sanki ben seni çok seviyorum. (sevmiyorum) (Biçimce olumlu, anlamca olumsuz)

Uyarı: Bir cümlede olumsuzluk bildiren ek ya da sözcük tekse, o cümle biçimce de anlamca da olumsuzdur. Bir cümlede olumsuzluk bildiren ek ya da sözcük iki tane ise o cümle biçimce olumsuz, anlamca olumludur.

Örnek: Böyle yapmayın. (Biçimce ve anlamca olumsuz cümle)
Örnek: Hala yanıma gelmiş değil. (Gelmemiş.) (Biçimce ve anlamca olumsuz cümle)
Örnek: Seni sevmiyor değilim. (Seviyorum) (Biçimce olumsuz, anlamla olumlu)

C. Soru Cümlesi: Bir duygu veya düşünceyi soru yoluyla açıklayan cümlelere soru cümlesi denir. Dilimizde soru anlamı soru sıfatıyla, soru zamiriyle, soru zarfıyla (kaç, ne kadar, nasıl, hangi vb.) veya soru edatıyla (mi) sağlanabilir.

Örnek: Dün beni arayan sen miydin? (Soru anlamı soru edatıyla sağlanmış.)
Örnek: Bize ne zaman geleceksin? (Soru anlamı soru zarfıyla sağlanmış.)

Not: Soru cümleleri gerçek ve sözde soru cümlesi olmak üzere iki gurupta incelenebilir. Gerçek sorucümleleri mutlaka cevap gerektirirken sözde soru cümleleri gerektirmez. (Bazı soru cümleleri cevap gerektirmez. Bu tür cümlelere sözde soru cümlesi denir.)

Örnek: Okula neden gelmedin? (gerçek soru cümlesi )
Örnek: Onu ben mi dövmüşüm? (sözde soru cümlesi)
Örnek: İnsan çocuğunu sevmez mi? (sözde soru cümlesi)

D. Ünlem Cümlesi: Özlem, sevinç, heyecan, korku, üzüntü, onaylama gibi değişik duyguların vurgulu bir biçimde anlatıldığı cümlelerdir.

Örnek: Eyvah, ne yer ne yar kaldı! Süper bir iş buldum!
Örnek: Neydi o güzellik öyle! Yaşasın! Sınavı kazanmışım.
Örnek: Eyvah! Çantamı kütüphane de unuttum.

4. YAPISINA GÖRE CÜMLELER

Bazı cümlelerde tek yüklem(tek yargı) bulunurken bazı cümlelerde fiilimsiler bulunur. Bazı cümleler art arda bir birini takip eden cümlelerden oluşur. Bazı cümleler ise “ve, ama, ki, ancak,
fakat, lakin, çünkü,yalnız, ya da, veya” gibi bağlaçlarla birbirlerine bağlanırlar. Bunlara bağlı olarak da cümleler yapısına göre dörde ayrılır:

A. Tek Yüklemli Cümle (Basit Cümle):

Tek bir yargı bildiren, içinde herhangi bir fiilimsi bulunmayan ve bir yüklemi olan cümlelerdir.

Örnekler:
Arabanın içinde çantamı unuttum.
YÜKLEM
Yanımıza biraz para alalım.
YÜKLEM
Evimizde misafirler var.
YÜKLEM
Komşumuz öfkeli bir adamdır.
YÜKLEM

B. Fiilimsi Bulunan Cümle (Birleşik Cümle):

Bir yüklemi olan ve içinde fiilimsi bulunan cümlelerdir.

Örnekler:
Olayları yazmaya karar verdi.
FİİLİMSİ      YÜKLEM
Kanayan yaralarına katlanamadı.
FİİLİMSİ             YÜKLEM
Ali zil çalınca kantine gidecekmiş.
FİİLİMSİ        YÜKLEM
Her hafta ziyaretimize gelen bir akrabamız vardı.
FİİLİMSİ         YÜKLEM
Kızarmış patatesleri tabağa koyup masaya götürdü.
FİİLİMSİ             FİİLİMSİ             YÜKLEM

 

C. Birden Çok Yüklemli Cümle (Sıralı Cümle):

Birden fazla cümlenin birbirine virgül veya noktalı virgülle bağlanması sonucu oluşan cümlelerdir. Bu cümlelerde en az iki yüklem bulunur.

Örnekler:
Mart kapıdan baktırır (,) kazma kürek yaktırır.
YÜKLEM        YÜKLEM
Ali sınıfa girdi (,) yerine oturdu.
YÜKLEM       YÜKLEM
At ölür (,) meydan kalır (;) yiğit ölür (,) şan kalır.
YÜKLEM          YÜKLEM     YÜKLEM   YÜKLEM
Bana “Bütün testleri çözdüm.dedi.
YÜKLEM                       YÜKLEM

 

D. Bağlacı Olan Cümle (Bağlı Cümle):

Birden fazla cümlenin bağlaçlarla birbirine bağlanmasıyla oluşan cümlelerdir. Bu cümleler “ama, fakat, lakin, yalnız,çünkü,de, ve, veya, ya da, ne … ne, hem … hem” gibi bağlaçlarla oluşturulur.

Örnekler:
Derslerine çok çalıştı ve sınavı kazandı.
YÜKLEM                         YÜKLEM
Osmaniye‟ye gelmiş de bize uğramamış.
YÜKLEM                            YÜKLEM
Ardından koştum ama yetişemedim.
YÜKLEM                          YÜKLEM
Söylediklerimi yapacaksın ya da işi bırakacaksın.
YÜKLEM YÜKLEM
Seni çağırdım çünkü sana bir haberim var.
YÜKLEM                            YÜKLEM
Ne konuyu biliyorsun ne de öğrenmeye çalışıyorsun.
YÜKLEM                                                       YÜKLEM
Hem beni çağırıyor hem buluşmaya gelmiyor.
YÜKLEM                                             YÜKLEM

 

Not 1: Bazı cümlelerde fiilimsi ve birden çok yüklem bulunabilir. Bu tip cümleler Birden Çok Yüklemli Cümle’dir.

Örnek: Eve gelince odasına girdi, kapıyı kapattı, uyudu. ( Birden Çok Yüklemli Cümle)
Zarf fiil                                yüklem           yüklem yüklem

Not 2: Örnek cümlede hem bağlaç varsa hem de birden çok yüklem varsa bu cümleler yapısına göre Bağlacı Olan Cümle’dir. Yani birden çok yüklemli cümlelerde cümleleri bağlayan virgül ve noktalı virgül yerine bağlaç getirilirse bu cümleler bağlacı olan cümle olur.

Örnek: Bizi aramıyor, sürekli bize kızıyor. (Birden Çok Yüklemli Cümle)
yüklem                                               yüklem

Örnek: Hem bizi aramıyor hem de sürekli bize kızıyor. ( Bağlacı Olan Cümle)
Bağlaç                          yüklem bağlaç                      yüklem

YKS Geri Sayım
24 Haziran 2018